Tijd voor een enge maatschappelijke discussie over kernenergie

Jakob Madsen, via Unsplash Public Domain

Het is politiek correct om elke kritische noot betreffende duurzame energie af te doen met de stelling dat ‘alles nodig is om klimaatverandering tegen te gaan’ en het is politiek correct om kernenergie categorisch af te wijzen. Een vreemde paradox.

Zijn de risico’s van klimaatverandering groot genoeg..
..om de risico’s van kernenergie voor lief te nemen?

Pakweg 40 jaar geleden liep in Nederland de ‘Brede Maatschappelijke Discussie’ over kernenergie.

De inzet was om via directe democratie met alle lagen van de bevolking tot overeenstemming te komen over de wenselijkheid van kerncentrales in Nederland. Ik was er niet bij maar volgens de overlevering was het geen vruchtbaar proces. Inmiddels zijn we twee kernrampen verder maar ook wat betreft de nadelen van kolen, gas, wind en zon stukken wijzer. Nu klimaatverandering dwingt tot ingrijpen in de energievoorziening, laait het debat over kernenergie opnieuw op.


Over en weer onzin over kernenergie

Net als begin jaren 80 is middle ground daarbij praktisch onvindbaar. Kernenergie is nog altijd een controversiële energiebron met felle voor- en tegenstanders, die elkaar veelal drogredenen en tegenstrijdige bewijsstukken toeslingeren.

Voor de twijfelende leek die filosofeert over de rol van kernenergie in de energietransitie, staan daarom slechts twee basale punten onomstotelijk vast:

  1. Kerncentrales en kernafval zijn in potentie levensgevaarlijk.
  2. Kernenergie kan een enorme bijdrage leveren aan de klimaatdoelen van Parijs.

Hoe deze twee waarheden zich tot elkaar verhouden, is voor die twijfelende leek niet te bepalen. Frustrerend.

Als kernenergie inderdaad een sleutelrol speelt in de energietransitie, rest er betrekkelijk weinig tijd dat vast te stellen. Bouwen van kerncentrales duurt jaren, bouwen aan maatschappelijke acceptatie nog veel langer en de bulk van de energietransitie moet in 2050 toch wel achter de rug zijn.

Als we beter af zijn zonder kernenergie is het evengoed zaak dat snel en overtuigend hard te maken. Zolang voorstanders van hernieuwbare energie en kerncentrales elkaar bestrijden, is fossiele energie de lachende derde.

Sportieve Twitterbluf

Aanleiding voor dit stuk is de Pure Energie Wake Up Tour. Een studiereis naar Fukushima die ontstond uit een Twitterfittie tussen Joris van Dorp (criticaster anitkernenergiebeweging, ir.) en Alfons Wispels (oprichter windexploitant Pure Energie).

Naast de kemphanen reisden ook Peer de Rijk (directeur Wise) en atoomfysicus Wim Turkenburg af naar Japan, op zoek naar nuance. Afgaande op de reisverslagen heeft de trip indruk gemaakt maar zijn de heren ook hier niet echt dichter tot elkaar gekomen. Jammer.


Gezocht | Complete visie op de rol van kernenergie tot 2050

De uitdagingen van de energietransitie zijn te groot om kernenergie bij voorbaat te negeren. De risico’s van kernenergie te groot om te bagatelliseren. Het is tijd voor een hernieuwde, diepgaande discussie over de rol die kernenergie de komende decennia moet of (niet) mag spelen. Hieronder eerst vijf stellingen waar de kernenergiediscussie nu in blijft hangen, met per stelling steeds (gechargeerd) de standpunten van voor- en tegenstanders en mijn huidige beeld als twijfelende* leek.

Verderop in dit stuk een aanzet om gesprekken over kernenergie ietsje constructiever te maken. 


Stelling 1 | Exploiteren van kernenergie resulteert in kernrampen

Voor:  ‘Angst voor kernenergie is irreëel. Ondanks grootschalige toepassing kent de sector slechts 2 à 3 grote incidenten, een beetje straling is maar een beetje gevaarlijk, atoombommen bestaan ook zonder kerncentrales en dit is de enige sector die zijn afval überhaupt beheert.’

Tegen:  ‘Angst voor kernenergie is logisch. Tsjernobyl en Fukushima waren echte rampen, radioactieve straling is echt levensgevaarlijk, atoombommen en ‘vuile bommen’ bestaan echt en er is geen oplossing voor de eindberging van kernafval dat tienduizenden jaren gevaarlijk blijft.’

Huidig beeld:  De angst voor kernenergie lijkt groter dan nodig. Kernrampen zijn harde maar schaarse lessen geweest, een kernwapenvrije wereld is niet via energiemarkt af te dwingen, nucleair afval blijft een heet maar compact hangijzer zonder echte oplossing.


Stelling 2 | Afwijzen van kernenergie resulteert in klimaatverdoemenis

Voor:  ‘Kerncentrales zijn cruciaal om klimaatrampen af te wenden. Kernenergie is de enige CO2-vrije energiebron die op schaal bewezen is. Met wind en zon blijven kolencentrales nodig als backup.’

Tegen:  ‘Kerncentrales zijn niet nodig om klimaatverandering tegen te gaan. Er is ruim voldoende wind- en zonne-energie op de wereld om fossiele energie én nucleaire energie samen overbodig te maken.’

Huidig beeld:  Met wind, zon, biomassa, waterkracht, aardwarmte en opslag is het zeker mogelijk om het mondiale energieverbruik te dekken. De vraag is of kernenergie de CO2-uitstoot wezenlijk sneller op 0 brengt.


Stelling 3 | Kernenergie is veel duurder dan wind en zon

Voor:  ‘De veiligheidseisen aan kernenergie zijn absurd, dat maakt kerncentrales onnodig duur. Daarnaast hebben gesubsidieerde wind- en zonneparken voorrang op het elektriciteitsnet. Dat verpest de markt voor kerncentrales.’

Tegen:  ‘Echt duurzame energie is nu al goedkoper dan kernenergie, en de prijzen dalen alleen maar verder. Voor bestaande kerncentrales in de VS en Europa dreigt juist bankroet en centrales in aanbouw of planning lopen stuk voor stuk fors over budget.’

Huidig beeld:  Wind en zonnestralen zijn gratis, daar elektriciteit van maken steeds goedkoper. Uraniumerts transporteren, opwerken en kernafval bergen is niet gratis. Veiligheidseisen zijn terecht streng. Dit gaan wind en zon winnen.


Stelling 4 | De energietransitie is onbetaalbaar zonder kerncentrales

Voor:  ‘Kernenergie heeft geen energieopslag nodig. Kerncentrales leveren altijd, ook op een windstille winteravond. Wie de verborgen kosten van wind en zonnestroom meerekent, ziet dat kernenergie de goedkoopste oplossing is.’

Tegen:  ‘De goedkope maar variabele wind- en zonnestroom samen met energiebesparing, accu’s, waterstof, andere vormen van opslag, slimme koelkasten en elektrische auto’s bieden een economisch haalbaar transitiepad zonder kernenergie.’

Huidig beeld:  Betrouwbare continue levering is de kracht van kerncentrales maar dat alleen is niet zaligmakend. Ook met een grotendeels nucleaire energievoorziening zijn accu’s, waterstoffabrieken en overcapaciteit onvermijdelijk.


Stelling 5 | Bestaande kerncentrales moeten zo snel mogelijk dicht

Voor:  ‘Uit alle incidenten is leering getrokken. Gemelde kleine incidenten betreffen vrijwel altijd het niet nucleaire deel van de centrales. Kernenergie is veiliger dan ooit en kerncentrales sluiten betekent gascentrales en kolencentrales bouwen. Een ramp voor het klimaat.’

Tegen:  ‘De kerncentrales in Tsjernobyl en Fukushima voldeden aan veiligheidseisen. Toch ging het mis. Deze rampen en vele andere incidenten tonen aan dat kernenergie inherent onveilig is. Daarbij: Elke kilowattuur extra atoomstroom vergroot ook het afvalprobleem.’

Huidig beeld:  Incidenten in kerncentrales halen snel het nieuws maar zijn ogenschijnlijk prima onder schot. Kerncentrales jaren eerder dan gepland sluiten, beperkt de hoeveelheid kernafval slechts gering en resulteert in onnodig veel extra CO2-uitstoot.


Voor de goede orde | Geen energiebron is vrij van nadelen

Een exercitie zoals hierboven kun je ook doen over kolencentrales, windturbines, biomassa, zonnepanelen, aardwarmte, accu’s of waterstof. Elke energiebron en elke oplossing heeft zijn kenmerkende nadelen. Gelukkig zijn de meeste nadelen te ondervangen door gelijktijdige inzet van andere bronnen en oplossingen.

Inherent nadeel gekozen optie. Mogelijke oplossing
In de winter leveren zonnepanelen bijna niets op. We bouwen ook windparken. Die pieken juist in de herfst en de winter.
Als het in de winter even niet waait, heb je nog geen energie. We bouwen ook biomassacentrales, die leveren wanneer je maar wil.
Bomen sneller verbranden dan ze groeien is niet CO2-neutraal. We gebruiken ook waterkracht en stoken biomassa alleen bij nood.
Windparken, productiebossen en stuwmeren vergen veel ruimte. In dichtbevolkt gebied bouwen we kerncentrales.
Een kerncentrale in dichtbevolkt gebied is gevaarlijk. We leggen een lange kabel en bouwen kerncentrales in de Sahara.
Ook ver weg van alles blijft kernafval duizenden jaren gevaarlijk. We leggen een lange kabel en bouwen zonnecentrales in de Sahara.
Als het in de Sahara donker is, hebben we geen energie. We bouwen zonneparken en een waterstoffabriek in de Sahara.
Bij productie en transport van H2 gaat veel energie verloren. We bouwen drie keer zoveel zonneparken en waterstoffabrieken.
Er gaat teveel ongerepte Sahara verloren. Tsja.. 

Welke route we ook kiezen, de energietransitie is een gigantische uitdaging. Wie opties resoluut wegstreept, maakt de transitie direct nog veel uitdagender. Daar zul je doorslaggevend zwaarwegende argumenten voor moeten aandragen.


Een constructiever gesprek over kernenergie en klimaat graag

De ongemakken en risico’s van klimaatverandering zijn niet te beteugelen zonder nieuwe ongemakken en nieuwe risico’s te introduceren. Zijn de ongemakken en risico’s van een energietransitie met geen of nauwelijks kernenergie aantrekkelijker dan die van een transitie naar veel kernenergie? Vijf uitgangspunten om het debat daarover ietsje verder te brengen.

1. De kostenstrijd gaat niet tussen 100% nucleair of 100% groen

De kale kosten van nieuwe wind en zonnestroom zijn inmiddels zo laag dat het geen zin heeft te filosoferen over een wereld die volledig draait op kernenergie. Als je kerncentrales bouwt, moet je verdienmodel kloppen onder hevige concurrentie van variabele energiebronnen. Kernenergie wegdenken in een volledig hernieuwbaar scenario is evengoed niet reëel. De ±450 kerncentrales die in de huidige wereld operationeel zijn, leveren goedkopere stroom dan het gemiddelde nieuwe windpark. Daarbij moeten de kosten voor opslag van reeds opgespaard kernafval hoe dan ook genomen worden.

2. Beschouw de angst voor kernenergie als een gegeven

Er zijn (op het eerste gezicht overtuigende) studies die claimen dat de evacuatie van Fukushima meer kwaad heeft gedaan dan de directe gevolgen van kernramp zelf. Desondanks ligt het in de lijn der verwachting dat er bij een volgende kernramp net zo halsoverkop geëvacueerd wordt. Of de risico’s van kernenergie nu worden onderschat of overdreven, de angst voor nucleaire rampen is groot. Die angst gaat niet meer weg. Wie een grote rol voor kernenergie ziet, zal moeten dealen met die angst. Bagatelliseren van risico’s doet de populariteit van de nucleaire optie geen goed.

3. Hopen op baanbrekende innovaties is geen strategie

Gezien de nadelen van de beschikbare opties is het verleidelijk te dromen over zonnepanelen met dubbel zoveel opbrengst, 100 procent veilige gesmoltenzoutreactoren, osmose of kernfusie. Helaas. Als jouw droomoplossing voor de energietransitie niet binnen 5 jaar op gigawattschaal toepasbaar is, is de relevantie voor de uitdaging die vandaag voor ons ligt nihil. Als je kiest voor kernenergie, kies je voor de kerncentrales van vandaag. Als je kiest voor hernieuwbare energie dan kies je voor rechthoekige platen silicium, molens met drie wieken, betonnen stuwdammen en stapels houtkorrels.

4. De energiewereld is in 2050 nog lang niet af

Als je enthousiast bent over hyperefficiënte zonnecellen, kernfusie of thoriumkerncentrales is dat top. Je droomt alvast over een nog mooiere toekomst. Het energiesysteem dat we de komende decennia inrichten om van kolen, gas en olie af te komen, is niet statisch. Het energieverbruik blijft ongetwijfeld stijgen, windparken en kerncentrales die we vandaag bouwen zijn in 2070 sowieso afgeschreven en de ontwikkeling staat nooit stil. Kansen te over voor de droomconcepten die in gedachten nu al hoge ogen gooien. Wie weet domineren ze rond de eeuwwisseling alsnog de wereldeconomie.

5. Een Tesla rijdt op atoomstroom even lekker als op windstroom

Of het zwaartepunt na de energietransitie nu op kernenergie of op hernieuwbare energie ligt, elektriciteit is bijna zeker de belangrijkste energiedrager. Warmtepompen, elektrische auto’s en waterstoffabrieken doen het evengoed op elke vorm van elektriciteit. Voorlopig hebben kernenergie, wind en zon samen nog een wereld te winnen op kolenboertjes, olie- en gasconcerns. Laat groei van CO2-vrije elektriciteit en elektrificatie de prioriteit zijn en vecht elkaar niet de tent uit.


*Mijn voorlopige overtuiging: Het is doorgaans geen goed idee kerncentrales vervroegd te sluiten en het is doorgaans geen goed idee nieuwe kerncentrales te bouwen. Dit staat – net als alles in dit stuk – ter discussie in de reacties en op Twitter (#KernenergieOfNie). 

Imagecredit: Jakob Madsen, via Unsplash Public Domain

You may also like...